Orta Asya’daki Türk devletlerinin denize çıkışı yok. Kazakistan petrolünün %94'ü Rusya’dan geçiyor; doğu ve güney yolları Çin’e ya da savaşa çıkıyor. Türkiye üzerinden geçen batı yolu ise henüz dar. Türk devletlerinin yakınlaşması için Türkiye üzerinden geçen yolun genişlemesi şart.
Türkiye’nin dış ticaretinin yalnızca %2,6'sı Türk devletleriyle. Orta Asya’daki Türk devletleri en çok Rusya ve Çin ile ticaret yapıyor; işçileri Rusya’da çalışıyor, yatırımın büyük kısmı Çin’den geliyor. Türk dünyasının iktisadi bütünleşmesi, Türkiye’nin bu alanlardaki payını büyütmesine bağlı.
Vatandaşlarını ortak bir dil ve millet bilinci etrafında birleştirmek yerine köken ve inanç temelli çok kültürlülüğü kurumsallaştıran devlet, toplumu kabilelere ve hiziplere böler. Osmanlı'dan Lübnan'a ders aynı; Türkiye'ye gereken, Anayasa'nın 66. Maddesi'ne riayet edilmesi.
Cumhuriyet, imparatorluğun reayası ve tebaası yerine imtiyazsız, sınıfsız, kaynaşmış bir millet tasavvur etti. 103. yılında bu vaadi yaşatmak, kısa yola değil alın terine itibar etmekten, hep birlikte çalışmaktan ve daha iyisini konuşarak talep etmekten geçer.
Fransa'daki isyanın kaynağı okul bütçesi değil. Sayıca azalan genç kuşak, Avrupa'nın en ağır vergi ve primleriyle gelişmiş dünyanın en cömert emekliliklerinden birini finanse ediyor; yaşlılar sandıktaki ağırlıklarıyla bu düzeni koruyor. Türkiye EYT ile aynı yolda.
Fransa’da sokak yağmaya dönerken Sırbistan’da öğrenciler iki yıl boyunca tek bir dükkan yağmalamadan yolsuzluğa ve liyakatsizliğe karşı yürüdü. 25 Ekim’de sandıktan galip çıkan hareket, rantçı bir zümrenin nüfuz kurduğu devleti millete geri almak istiyor.
Libya meclisinin Türkiye ile yapılan deniz yetki alanları anlaşmasını onaylaması, Türkiye’yi Doğu Akdeniz’de kıyısına hapsetme planını zayıflattı. AB bu anlaşmayı hükümsüz sayıyor; oysa Yunanistan adaların deniz alanını İtalya ve Mısır ile yaptığı anlaşmalarda kendisi kıstığında sesini çıkarmadı.
AB’nin yeni “Made in Europe” kuralları, AB’den ayrılan İngiltere’yi içeride tutarken otuz yıllık Gümrük Birliği ortağı Türkiye’yi dışarıda bırakıyor. Bu tercihin ardında hukuk değil, aidiyet ve rekabet kaygısı var. Türkiye’nin yanıtı rica değil, mütekabiliyet olmalı.
Çoğunluk hürriyete el uzatırsa onu kim durdurur? Tek başına ne mahkeme ne de sandık. Hürriyetin asıl güvencesi, gücün hiçbir elde toplanmamasıdır: Yetkiyi paylaştıran kurumlar, kaybedecek mülkü olan geniş bir orta direk, sağlam aile ve hiziplere değil vatana bağlı yurttaşlar.
Yapay zekayı kanunla sınırlamak işe yaramaz, çünkü bir kural ancak onu çiğneyeni cezalandırabilecek bir merci varsa bağlayıcıdır ve devletin kullanımını sınırlayan kanunda o merci yine devlettir. Sorulması gereken, yetkiyi kötüye kullanmanın nasıl pahalı hale getirileceği.
SPK'nın 131 fonu tasfiye etmesiyle 455 bini aşkın yatırımcının birikimi askıda kaldı. Türkiye'nin derin bir sermaye piyasası kurabilmesi için haksız kazanç geri alınmalı, zarar mükellefe yüklenmemeli. Bu kriz, doğru dersler çıkarıldığında Türkiye sermaye piyasası için bir eşik olabilir.
Yapay zekanın tehdidi çoğu zaman işsizlik ya da kontrolden çıkma senaryolarıyla anlatılıyor. Oysa asıl tehdit, yapay zekanın istibdatı ucuzlatması. Hürriyeti beş yüz yıl boyunca koruyan şey yöneticilerin erdemi değil, baskının pahalı olmasıydı. Yapay zeka bu maliyeti düşürdü.
