Libya Temsilciler Meclisi 20 Ekim'de Bingazi'de toplandı ve Türkiye ile 2019'da imzalanan deniz yetki alanları mutabakatını oybirliğiyle onayladı. Libya'nın doğusunu yöneten Hafter cephesine yakın bu meclis, aynı oturumda 2020'de aldığı iki kararı da kaldırdı: Biri mutabakatı reddediyor, öteki Ankara ile siyasi ilişkileri kesiyordu. Aynı gün MİT Başkanı İbrahim Kalın, Trablus'ta BM'nin tanıdığı Ulusal Birlik Hükümeti'nin Başbakanı Abdulhamid Dibeybe ile görüşüyordu. Trablus da kararı memnuniyetle karşıladı. Libya'da birbirine rakip iki yönetim, yedi yıl sonra ilk kez aynı mutabakatın arkasında duruyor.
Tepkiler saatler içinde geldi. Yunanistan mutabakatın "hükümsüz" olduğunu tekrarladı. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ile Avrupa Konseyi Başkanı Antonio Costa ortak açıklamayla aynı şeyi söyledi; ertesi gün AB'nin 27 üyesi bu yargıyı ortak bildiriyle duyurdu. Mısır, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) ve İsrail de itiraz etti. ABD Dışişleri Bakanlığı ise mutabakatın hukuka uygun olup olmadığı konusunda görüş bildirmedi.
Yedi yıllık bir belge neden bu kadar tepki çekti? Çünkü mesele, Doğu Akdeniz'in kime ne kadar düşeceği. Bu deniz son on beş yılda dünyanın sayılı doğalgaz keşiflerine sahne oldu. İsrail açıklarındaki Leviathan sahası 2010'da bulundu; ispatlanmış ve muhtemel rezervi yaklaşık 460 milyar metreküp. İtalyan Eni 2015'te Mısır açıklarında Akdeniz'in en büyük sahası Zohr'u keşfetti ve rezervini 850 milyar metreküp dolaylarında olduğunu tahmin etti. Kıbrıs'ın güneyindeki Afrodit sahasının rezerv tahmini de 2026'da yaklaşık 104 milyar metreküpe çıktı. Doğu Akdeniz'deki enerji kavgası tam da budur: Bu sahalarda ve henüz bulunmamış olanlarda kimin sondaj yapacağı, gazın hangi boruyla, kimin denizinden geçerek Avrupa'ya ulaşacağı.
Denizleri Paylaşmak
Bir kıyı devleti, kıyısından 12 deniz miline kadar uzanan karasularında tam egemenlik kullanır. Bunun ötesinde, 200 mile kadar uzanan kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgede (MEB) deniz yatağındaki petrolü ve doğalgazı yalnızca o devlet arayıp çıkarabilir. Doğu Akdeniz'de karşılıklı kıyılar arasındaki mesafe 400 milden kısa olduğu için komşu devletlerin alanları çakışıyor. Devletler çakışan alanı aralarında anlaşarak bölüşüyor; anlaşamazlarsa uluslararası yargıya gidiyor. İki yolda da temel ölçüt hakkaniyet.
Asıl tartışma adalar üzerine. Yunanistan ve GKRY, her adanın bir kıta kıyısı gibi tam deniz alanı yarattığını savunuyor. Bu tezin en uç hali "Sevilla haritası". Sevilla Üniversitesi'nden akademisyenlerin hazırladığı bu harita, Kaş'ın 2 kilometre açığındaki Meis adasından başlayarak Yunan deniz alanını Akdeniz'in ortasına kadar uzatıyor ve Türkiye'ye Antalya Körfezi dışında deniz bırakmıyor. Doğu Akdeniz'in en uzun kıyısına sahip ülke bunu kabul ederse, kendi kıyısının önündeki enerji kaynakları, ticaret yolları ve denizaltı kabloları üzerindeki söz hakkını kaybeder. Bu yüzden mesele Türkiye için sıradan bir sınır pazarlığı değil, bir hayat memat meselesi. Mavi Vatan, Türkiye'nin bu kuşatmaya karşı deniz yetki alanlarını bir bütün olarak tanımladığı doktrin.
Libya ile Mutabakat Önemli Adım
Türkiye ile Libya Kasım 2019'da mutabakatı imzaladı. Mutabakat, Türkiye'nin Marmaris-Kaş arasındaki kıyısının Libya'nın Derne-Tobruk arasındaki kıyısına baktığı alanda iki ülkenin deniz sınırını çiziyor. İki ülke belgeyi BM'ye tescil ettirdi. Atina altı yıldır Libya'nın kendi meclisinin bile bu belgeyi tanımadığı itirazına yaslanıyordu. 20 Ekim'de bu itiraz ortadan kalktı.
Bu, Ankara'nın sabırla yürüttüğü diplomasinin sonucu. Hafter'in Trablus kuşatmasını 2020'de Türkiye kırdı. Ankara sonraki yıllarda Trablus'taki yerini korurken Bingazi ile de ilişki kurdu. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan Ağustos'ta Trablus'tan Bingazi'ye geçti, oradan da Mısır'ın El Alameyn kentine gitti. Kalın, onay sürecindeki katkıları için Dibeybe'ye, yeni meclis başkanına ve Hafter'in oğlu ve yardımcısı Saddam Hafter'e ayrı ayrı teşekkür etti. Türkiye bugün Libya'nın hem batısındaki hem doğusundaki yönetimle çalışabilen tek yabancı ülke.
Ankara Libya'ya yalnızca güvenlik değil, enerji ortaklığı da önerdi. Türkiye Petrolleri (TPAO) Haziran 2025'te Libya Ulusal Petrol Kurumu ile dört deniz alanında araştırma mutabakatı imzaladı. Şubat 2026'da da İspanyol Repsol ve Macar MOL ile birlikte açık denizdeki bir arama bloğunu kazandı.
Libya bu kararı Türkiye'ye iyilik olsun diye değil, kendi çıkarı için aldı. Libya, Yunanistan'ın Girit'in güneyinde ABD'li Chevron'a açtığı iki arama bloğunun %85'ten fazlasını kendi sahanlığında sayıyor; mutabakat bu itirazda Libya'nın elini güçlendiriyor. Anlaşmalar ancak iki tarafın da işine geldiğinde kalıcı olur.
Hukuku Kendi Çıkarına Yontan AB
AB ve Yunanistan mutabakata hukuku gerekçe göstererek itiraz ediyor. Ne var ki aynı hukuku yalnızca işlerine geldiğinde hatırlıyorlar.
Uluslararası yargı küçük adalara hiçbir zaman kendiliğinden tam deniz alanı tanımadı. Uluslararası Adalet Divanı 2009'da Romanya ile Ukrayna arasındaki davada, Karadeniz'deki Yılan Adası'na 12 millik karasuyu dışında deniz alanı vermedi. Avrupa'nın kendi içinde de aynı ilke uygulandı. 1977'de İngiltere ile Fransa arasındaki hakemlik davasında, Fransa kıyısının hemen önündeki İngiliz Manş Adaları'na yalnızca 12 millik bir alan tanındı ve bu alanın çevresi tamamen Fransız kıta sahanlığı olarak kaldı. Hakem heyeti, adalara tam deniz alanı vermenin iki ülke arasındaki dengeyi bozacağını ve hakkaniyete aykırı olacağını gerekçe gösterdi. Meis'in durumu da tıpatıp böyle. Meis yaklaşık 10 kilometrekare. Atina'nın tezi kabul edilirse bu ada, Türkiye'nin hesabına göre Yunanistan'a yaklaşık 40 bin kilometrekarelik bir deniz alanı kazandırıyor.
Yunanistan bu ilkeyi kendi anlaşmalarında kabul ediyor. Atina 2020'de İtalya ile imzaladığı anlaşmada İyon Denizi'nde Korfu'nun kuzeybatısındaki Fano (Othonoi) ve çevresindeki adacıkların (Diapontia), Zanta'nın güneyindeki İstrivali Adaları'nın (Strofades) deniz alanını kıstı; bunu AB'nin kendi deniz planlama portalı da kayda geçiriyor. Aynı yıl Mısır ile kısmi bir anlaşma imzaladı ve sınırı 28. meridyende kesti. Meis'in bulunduğu doğu kesimi anlaşmanın dışında kaldı. Yani Yunanistan, Meis tezini en yakın ortaklarından Mısır'a bile kabul ettiremedi. Eski Yunanistan Dışişleri Bakanı Nikos Kocias da bu anlaşmada Mısır'ın alanın %55'ini aldığını ve bu bölüşümün Türkiye'nin tezine yakın düştüğünü kendisi yazdı. Kısacası Yunanistan adaların deniz alanını İtalya ile ve Mısır ile masada kendisi kısıyor; Türkiye aynı şeyi isteyince Atina da Brüksel de "hükümsüz" diyor.
Sevilla haritasında da durum aynı. Avrupa Komisyonu, kurumlarının ısmarladığı dış raporların AB'nin resmi belgesi olmadığını ve hukuki ya da siyasi bir değer taşımadığını yazılı olarak açıkladı. ABD de haritanın hukuki bir anlamı olmadığını duyurdu. Atina ve Lefkoşa ise bu haritayı bir sınır gibi kullanmayı sürdürüyor; Brüksel buna ses çıkarmıyor.
Kıbrıs'ta da durum farklı değil. GKRY 2003'te Mısır, 2007'de Lübnan ve 2010'da İsrail ile adanın tamamı adına deniz yetki alanı anlaşmaları imzaladı. Adanın kuzeyinde yaşayan Kıbrıs Türklerinin doğal kaynaklar üzerindeki hakkını hiç hesaba katmadı. AB bu anlaşmaların hiçbirine "hükümsüz" demedi.
AB'nin Libya konusundaki tutumunda da çifte standart var. Von der Leyen ile Costa, AB'nin Libya'ya her türlü dış müdahaleye karşı olduğunu hatırlattı. Oysa 2019'da, Hafter'in Trablus saldırısında kullandığı Garyan üssünde Fransa'ya ait Javelin füzeleri bulundu ve Paris füzelerin kendisine ait olduğunu kabul etti. Yunanistan Dışişleri Bakanı Yorgos Yerapetritis ise 21 Ekim'de, Yunanistan'ın Libya'ya giden AB fonlarındaki ve Türkiye'nin AB üyelik sürecindeki rolünü elindeki kozlar arasında saydı. Yani bir üye devlet, Türkiye ile arasındaki deniz anlaşmazlığında AB'yi baskı aracı olarak kullandığını saklamıyor.
Askeri alanda da tablo aynı. 1947 Paris Barış Antlaşması, Rodos ve Kerpe'nin de içinde olduğu Onikiada'yı Yunanistan'a silahsız kalma şartıyla devretti. Bugün Yunanistan, İsrail ve GKRY, Rodos ve Kerpe'de de konuşlanacak 2.500 kişilik ortak bir çevik kuvvet kurmayı tartışıyor. Silahsız kalması gereken adalara asker yığmayı konuşanlar, Türkiye'ye uluslararası hukuk hatırlatıyor.
Brüksel'in açıklamalarında hukuki bir değerlendirme yok. Komisyon ve Konsey, mutabakatın hangi kuralı neden çiğnediğini göstermiyor; iki üye devletin tezini tekrarlayıp dayanışma bildiriyor. Oysa uluslararası hukuk yalnızca AB üyelerine işleyen bir hak düzeni değil. Türkiye ve Libya, egemen iki devlet olarak kendi kıyılarının önündeki deniz alanını aralarında sınırlandırma hakkına sahip. AB hukukun üstünlüğünü savunacaksa, üyelerine uyguladığı ölçüyü Türkiye'ye de uygulamak zorunda. Bu tutum AB'nin kendi çıkarına da uymuyor: Türkiye AB'nin beşinci büyük ticaret ortağı ve iki taraf arasındaki ticaret 2025'te 218 milyar avroyla rekor kırdı.
Sırada Mısır Var
Mısır 21 Ekim'de onay kararını reddetti ve Yunanistan ile eşgüdümünü yineledi. Ama Mısır'ın çıkarı başka yerde. Türkiye Dışişleri Bakanlığı'na göre Mısır, 2003'te GKRY ile imzaladığı anlaşmayla yaklaşık 11.500 kilometrekarelik alandan vazgeçti. Türk tarafının hesabına göre Mısır, Türkiye ile anlaşırsa 21.500 kilometrekare daha deniz alanı kazanabilir. Kahire bu hesabı biliyor: 2021'de ilan ettiği ihale haritasında Türkiye'nin BM'ye bildirdiği kıta sahanlığını gözetti ve bir bloğu ancak Atina'nın itirazından sonra 28. meridyene çekti.
Ankara ile Kahire arasındaki yakınlaşma da somut adımlarla ilerliyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan Şubat'ta Kahire'yi ziyaret etti; iki ülke askeri iş birliği çerçeve anlaşması ve 350 milyon dolarlık bir savunma paketi imzaladı. Temmuz'da iki ülke savunma sanayisinde ortak üretim için niyet mektupları imzaladı. Üstelik Mısır'ın Libya'daki en yakın ortağı olan doğudaki yönetim, artık Kahire'nin karşı çıktığı mutabakatı savunuyor.
Mısır'ın önünde iki yol var. Birincisi, Atina'nın yanında durup hakkı olan deniz alanının bir bölümünü Yunanistan'a bırakmak. İkincisi, Türkiye ile masaya oturup hem daha geniş bir deniz alanını hem de bölgenin en güçlü askeri ve ekonomik ortağını kazanmak. Türkiye ile anlaşmak Mısır'ın çıkarına.
Düzeni Kim Kurabilir?
Doğu Akdeniz'de son on beş yılda Türkiye'yi dışarıda bırakan birçok proje kuruldu; çoğu sonuç vermedi. İsrail, Yunanistan ve GKRY'nin 2020'de imzaladığı Doğu Akdeniz doğalgaz boru hattından (EastMed) ABD 2022'de desteğini çekti ve proje kağıt üzerinde kaldı. Türkiye'yi hesaba katmayan projeler yürümüyor, çünkü bölgenin en büyük ordusuna ve en uzun kıyısına sahip ülkeyi atlayamıyor.
AB, 2011'den bu yana Libya'yı bölünmüşlükten çıkaracak bir siyasi süreç kuramadı; üyelerinin bir kısmı sahada birbirine rakip tarafları destekledi. İsrail ise komşularıyla açık çatışma içinde ve Yunanistan ile bile bir deniz sınırı anlaşması yok.
AB'nin de İsrail'in de sahip olmadığı imkanlar Türkiye'nin elinde. Türk deniz görev grubu 2020'den bu yana Libya açıklarında görev yapıyor. Ankara Trablus, Bingazi ve Kahire ile aynı anda konuşabiliyor ve Libya'nın siyasi ve askeri birleşmesinde arabulucu olarak masada. Türk savunma sanayisi bölge ülkelerine yalnızca silah satmıyor, ortak üretim teklif ediyor. Doğu Akdeniz'de kalıcı bir düzen kurmak için gereken diplomatik, askeri ve iktisadi kuvvete aynı anda sahip olan tek ülke Türkiye.
Vaşington da bu tabloyu görüyor. Rusya, Hafter'in kontrolündeki doğu Libya'da askeri üsler kullanıyor ve Tobruk limanını genişletmeyi planlıyor. Doğu Libya'yı bir NATO müttefikine yaklaştıran her adım ABD'nin işine geliyor.
Türkiye Ne Yapmalı?
Birincisi, Türkiye Libya'daki kazanımı sahada somutlaştırmalı. TPAO sismik araştırmaları bitirip sondaja geçmeli. Mutabakat ancak sahada iş gördükçe ayakta kalacaktır.
İkincisi, Ankara Kahire'ye 28. meridyenin doğusundaki alan için teknik müzakere önermeli. Mısır ile yapılacak bir anlaşma Türkiye-Libya hattını tamamlar ve Yunanistan-Mısır anlaşmasının hükmünü daraltır.
Üçüncüsü, Türkiye Yunanistan ile ikili görüşmeleri sürdürmeli; ancak Meis'e tam deniz alanı tanıyan bir harita masaya bile gelmemeli. Hakkaniyet, kıyı uzunluğunu ve coğrafyayı hesaba katan bir bölüşüm demek.
Dördüncüsü, Türkiye bölgesel projelere kapıyı kapatmamalı ama yok sayılmayı da kabul etmemeli. Fidan'ın Yunanistan-Kıbrıs elektrik kablosu için önerdiği formül bunun örneği: Türkiye araştırmaya itiraz etmiyor; gemilerin faaliyetlerini ve koordinatlarını kendisine yazılı olarak bildirmesini istiyor.
Türkiye'yi kıyısına hapsetmeyi amaçlayan harita, 20 Ekim'de en önemli dayanaklarından birini kaybetti. Doğu Akdeniz'de kalıcı düzen, Türkiye'nin hakkını tanıyan ve Türkiye'nin öncülük ettiği bir düzen olacak. Ankara'nın sıradaki işi, Libya'da yaptığını Mısır ile de yapmak.
